Kamienie naturalne, syntetyczne i imitacje. Jak je rozróżnić?

Co właściwie oznacza „kamień naturalny”?

Kamień naturalny powstaje w przyrodzie, bez udziału człowieka w procesie jego tworzenia. Po wydobyciu może zostać przecięty, oszlifowany i wypolerowany, a w wielu przypadkach także poddany dodatkowym zabiegom poprawiającym kolor lub przejrzystość.

To ostatnie rozróżnienie jest ważne, ponieważ „naturalny” nie zawsze oznacza „niepoddany żadnej obróbce”. GIA zwraca uwagę, że w handlu spotyka się wiele naturalnych kamieni, których wygląd został zmieniony między innymi przez ogrzewanie, barwienie, napromienianie czy impregnację. Takie zabiegi powinny być odpowiednio ujawnione przy sprzedaży.

Sam fakt oszlifowania kamienia oczywiście nie zmienia jego naturalnego pochodzenia. Podobnie w przypadku części bardziej zaawansowanych obróbek punktem wyjścia nadal pozostaje minerał, który powstał w naturze.

Czym jest kamień syntetyczny?

Kamień syntetyczny powstaje w laboratorium, ale pod względem budowy może być bardzo bliski swojemu naturalnemu odpowiednikowi.

Według GIA syntetyczny materiał gemmologiczny ma zasadniczo taki sam skład chemiczny, strukturę krystaliczną oraz właściwości fizyczne i optyczne jak odpowiedni kamień występujący w naturze. Syntetyczny rubin jest więc korundem, podobnie jak rubin naturalny. Różni je przede wszystkim sposób powstania. Jeden formował się w przyrodzie, drugi został wyhodowany przez człowieka w kontrolowanych warunkach.

Produkcja syntetycznych kryształów nie jest zresztą nowym zjawiskiem. GIA podaje, że pierwsze udane próby otrzymywania materiałów jakości jubilerskiej sięgają końca XIX wieku, a jednym z pierwszych kamieni produkowanych w ten sposób był rubin.

Dlatego określenie „syntetyczny” samo w sobie nie znaczy „fałszywy”. Oznacza materiał wytworzony przez człowieka, którego właściwości odpowiadają naturalnemu pierwowzorowi.

Syntetyczny kamień i imitacja to nie to samo

To jedna z najważniejszych różnic.

Kamień syntetyczny ma odpowiadać naturalnemu materiałowi pod względem jego zasadniczej budowy i właściwości.

Imitacja ma przede wszystkim wyglądać podobnie.

GIA określa imitacje, nazywane również symulantami, jako materiały stosowane w miejsce innego kamienia, które mogą przypominać go wizualnie, ale mają inną strukturę, skład chemiczny i właściwości fizyczne.

Najbardziej znanym przykładem jest cyrkonia wykorzystywana jako imitacja diamentu. Może być bezbarwna i mocno błyszczeć, ale pod względem chemicznym i strukturalnym nie jest diamentem.

Imitacją nie musi być jednak wyłącznie materiał sztuczny. Naturalny kamień również może zostać wykorzystany do naśladowania innego. GIA podaje między innymi, że bezbarwny kwarc, topaz, szafir czy cyrkon były w przeszłości wykorzystywane jako imitacje diamentu.

Możemy więc mieć do czynienia z trzema zupełnie różnymi sytuacjami:

Czy kamień naturalny można rozpoznać po wyglądzie?

Czasami wygląd daje pewne wskazówki, ale nie jest wystarczający do pewnego oznaczenia pochodzenia.

Naturalne kamienie często mają niejednorodny kolor, drobne inkluzje, strefy wzrostu czy inne cechy wynikające z warunków, w których powstawał kryształ. W przypadku materiałów syntetycznych również mogą jednak pojawiać się inkluzje i charakterystyczne struktury wzrostu. To właśnie ich rodzaj i układ pomagają gemmologom określić, z jakim materiałem mają do czynienia.

W praktyce oznacza to, że zasada „naturalny kamień jest nierówny, a syntetyczny idealny” jest zbyt dużym uproszczeniem.

Bardzo czysty i równomiernie wybarwiony kamień naturalny istnieje. Podobnie kamień syntetyczny nie musi wyglądać perfekcyjnie.

GIA podkreśla, że większość osób nie jest w stanie wiarygodnie odróżnić dobrze wykonanych syntetyków od naturalnych kamieni bez odpowiedniej wiedzy i wyposażenia. W bardziej wymagających przypadkach także gemmolodzy korzystają ze specjalistycznych urządzeń laboratoryjnych.

Inkluzje, kolor i regularność — czego można się z nich dowiedzieć?

To nie znaczy, że obserwowanie kamienia nie ma sensu. Jego wygląd może dostarczyć wielu informacji.

Inkluzje, naturalne zmętnienia, strefy koloru czy niewielkie różnice pomiędzy kolejnymi kamieniami w naszyjniku mogą być efektem naturalnego procesu tworzenia minerału.

W przypadku drobnych kamieni nawlekanych na naszyjnik różnice w kolorze czy transparentności są często widoczne szczególnie dobrze. Jeden szafir może być niemal granatowy, drugi bardziej fioletowy, a kolejny znacznie jaśniejszy. W opalu zmieniają się zarówno barwa podstawowa, jak i sposób odbijania światła.

Takie cechy są interesujące również z punktu widzenia projektu biżuterii, ale nie powinny być traktowane jak domowy certyfikat autentyczności.

Sama obecność inkluzji nie dowodzi naturalnego pochodzenia, podobnie jak ich brak nie oznacza automatycznie, że kamień został wyprodukowany w laboratorium.

A co z kamieniami barwionymi i podgrzewanymi?

Pomiędzy podziałem na kamienie naturalne i syntetyczne istnieje jeszcze kwestia obróbki.

Naturalny kamień może zostać podgrzany, aby zmienić jego kolor albo poprawić przejrzystość. Może być także barwiony, impregnowany lub poddany innemu zabiegowi.

Przykładowo GIA podaje, że ogrzewanie jest stosowane między innymi w przypadku rubinów, szafirów, akwamarynów czy ametystów. Barwieniu poddawane bywają między innymi chalcedony, turkusy, lapis lazuli czy kwarc.

Kamień może więc mieć naturalne pochodzenie i jednocześnie wyglądać inaczej niż materiał bez obróbki.

Z punktu widzenia kupującej najważniejsza jest tutaj informacja. CIBJO, czyli Światowa Konfederacja Jubilerska, kładzie duży nacisk na jasne ujawnianie zarówno syntetycznego pochodzenia materiału, jak i istotnych zabiegów, którym został poddany kamień.

Na co zwracać uwagę przy zakupie biżuterii z kamieniami?

Znacznie bardziej użyteczne niż domowe testy jest sprawdzenie, jak sprzedawca opisuje materiał.

Warto zwrócić uwagę na dokładną nazwę kamienia, informację o tym, czy jest naturalny lub laboratoryjny, oraz ewentualną wzmiankę o obróbce, jeśli ma ona znaczenie dla wyglądu, wartości lub pielęgnacji.

Przy drogich kamieniach pojedynczych znaczenie mogą mieć również raporty niezależnych laboratoriów gemmologicznych. W przypadku drobnych kamieni wykorzystywanych w naszyjnikach czy bransoletkach certyfikowanie każdego elementu byłoby zazwyczaj niepraktyczne, dlatego szczególnie ważne stają się wiarygodne źródło materiału i rzetelny opis produktu.

Ostrożnie warto natomiast podchodzić do bardzo prostych porad w rodzaju sprawdzania temperatury kamienia w dłoni, rysowania szkła czy oceniania autentyczności wyłącznie na podstawie intensywności koloru. Mogą czasem pomóc wykryć bardzo oczywistą imitację, ale nie pozwalają wiarygodnie rozróżnić naturalnego minerału od dobrej jakości syntetyku.

Dlaczego jasne nazwanie materiału ma znaczenie?

Kamień syntetyczny nie musi być materiałem złej jakości, podobnie jak kamień naturalny nie jest automatycznie wartościowy tylko dlatego, że pochodzi z natury. Na cenę i jakość wpływa znacznie więcej czynników: rodzaj minerału, jego wielkość, kolor, czystość, szlif, dostępność czy zastosowana obróbka.

Najważniejsze jest więc to, żeby klient wiedział, co kupuje.

Jeżeli kamień jest naturalny, informacja o jego pochodzeniu powinna być jednoznaczna. Jeżeli został wyhodowany w laboratorium, również powinno to zostać jasno zaznaczone. A jeśli materiał jedynie imituje wygląd innego kamienia, nie powinien być sprzedawany pod jego nazwą bez odpowiedniego wyjaśnienia.

W biżuterii z kamieni naturalnych różnice pomiędzy poszczególnymi elementami często są częścią jej wyglądu. Nie są jednak prostym testem autentyczności. Pochodzenie kamienia jest kwestią gemmologiczną, a nie wyłącznie estetyczną.

Źródła

Gemological Institute of America, What Are Synthetic Gemstones?
Gemological Institute of America, An Introduction to Synthetic Gem Materials
Gemological Institute of America, An Introduction to Simulants or Imitation Gem Materials
Gemological Institute of America, An Introduction to Gem Treatments
CIBJO, Retailers’ Reference Guide